اين قبيل مسائل ، معروف بود و تنها به اين قبيل اهداف و عوامل محدود و وابسته بودند ، در اين كار كاملا استوار بوده و به كمال آن رسيده بودند ، و هم ، اينها پيشه و تجارت و لذّت و افتخار ، سخن روز و داستان شب آنها را تشكيل مىداد . . . » آرى ، امور دولت اسلامى به دست اين مردم تندخو و جفا كار افتاده بود كه هيچ نوع سابقهء تمدّن و صنعت نداشتند . اين بود كه كشور را با آن گستاخى دچار بحرانهاى خطرناك و مشكلات طاقت فرسا نمودند و به بسيارى از مصائب و حوادث گرفتار كردند . فساد دستگاه حكومت از نتايج مستقيم استيلاى تركها بر دستگاه خلافت ، فساد حكومت و از بين رفتن مسئوليت بود ، و از بارزترين انواع فساد ، همگانى شدن رشوه و اختلاس اموال مردم به وسيلهء كارمندان دولت بود كه وزرا و استانداران و منشيان خراجها و مالياتها و آنچه از شهرهاى مختلف ، براى دولت مىفرستادند ، اختلاس مىكردند . واثق ، در سال ( 229 ه ) اموال منشيان ديوانى را مصادره كرد و از ايشان قريب به دو ميليون دينار گرفت [ 1 ] . و متوكّل ، اموال ابن زيّات ، را كه اختلاس كرده بود ، مصادره كرد ، همچنان كه اموال منشى خود - عمر بن فرج رخجى - را مصادره نمود . و مىگويند : متوكل آنچه از مال وى گرفت ، معادل يكصد و بيست هزار دينار و از مال برادرش ، برابر صد و پنجاه هزار دينار بود [ 2 ] همان طورى كه از قاضى القضاة يحيى بن اكثم ، صد و هفتاد و پنج هزار دينار شد . [ 3 ] « شوقى ضعيف » مطلبى را بر اينها افزوده و مىگويد : معناى اين روش آن است كه وزرا و همين طور منشيان و استانداران اموال دولت و ملت را

--> [ 1 ] تاريخ طبرى : 9 / 125 . [ 2 ] مروج الذّهب : 4 / 19 . [ 3 ] تاريخ طبرى : 9 / 197 .